Ultra İşlenmiş Gıdanın Tanımını Kongre mi Yapacak?

ABD’de bu soru artık yalnızca bilim insanlarının değil, Kongre’nin de gündeminde.

ABD Gıda ve İlaç Dairesi’nin (FDA) uzun zamandır beklenen ultra işlenmiş gıdalar tanımını açıklamayı ertelemesi, tartışmayı daha da büyüttü. FDA’nın hazırladığı tanım Beyaz Saray’a inceleme için bir “beyaz kâğıt” olarak sunuldu ancak bu belge hukuken bağlayıcı değil ve uygulanabilir bir düzenleme niteliği taşımıyor.

Böylece ortaya kritik bir soru çıktı:

FDA tanımlayamazsa, ultra işlenmiş gıdanın ne olduğunu Kongre mi belirleyecek?

Dünyanın henüz ortak bir tanımı yok

Ultra işlenmiş gıdalar son yıllarda beslenme tartışmalarının merkezine yerleşti. Ancak dünyada üzerinde uzlaşılmış tek bir “ultra işlenmiş gıda” standardı bulunmuyor.

Genel olarak ultra işlenmiş gıdalar; yoğun endüstriyel işlemlerden geçirilen veya ürünü daha lezzetli, cazip ve dayanıklı hale getirmek amacıyla yapay aroma, ilave şeker ve benzeri bileşenler kullanılan ürünleri ifade ediyor.

Ancak sorun tam da burada başlıyor.

Bir üründe endüstriyel işlem veya belirli katkı maddelerinin bulunması, o ürünün otomatik olarak sağlıksız olduğu anlamına gelir mi?

ABD’deki tartışmanın merkezinde bu soru bulunuyor.

Kongre devreye giriyor

FDA’nın tanım konusunda geri adım atmasının ardından ABD Kongresi iki farklı düzenleme üzerinde çalışmaya başladı.

Senatör Bernie Sanders’ın ultra işlenmiş gıdalar için uyarı etiketi zorunluluğu getiren önerisi Temmuz ayında komiteden geçti.

Öneride ultra işlenmiş gıda, FDA kurallarına göre “sağlıklı” kabul edilen ürünler dışında, bir veya daha fazla endüstriyel bileşen içeren yiyecek veya içecek olarak tanımlanıyor.

Senatörler Richard Blumenthal ve Cory Booker’ın önerisi ise FDA’nın “ultra işlenmiş”, “işlenmemiş” ve “doğal” gibi kavramlar için kendi resmi tanımlarını oluşturmasını öngörüyor.

Böylece ABD’de aynı anda iki farklı yaklaşım ortaya çıkıyor:

Bir tarafta gıdanın nasıl üretildiğine ve hangi bileşenleri içerdiğine odaklanan yaklaşım, diğer tarafta doğrudan besin kalitesini merkeze alan yaklaşım.

Peki yoğurt da ultra işlenmiş mi?

Tartışmanın en çarpıcı taraflarından biri de burada.

ABD’de önerilen tanımların önemli bir bölümü katkı maddelerinin varlığına veya ürünün geçirdiği endüstriyel işlemin derecesine odaklanıyor.

Ancak bu yaklaşım benimsendiğinde yoğurt, tofu ve tam tahıllı ekmek gibi ürünler de bazı ultra işlenmiş gıda tanımlarının kapsamına girebiliyor.

İşte bu nedenle bilim dünyasında “işlenmiş” ile “sağlıksız” kavramlarının birbirine karıştırılmaması gerektiğini savunanlar var.

Gıda Teknologları Enstitüsü de gıdanın yalnızca ne kadar işlendiğine bakılarak değerlendirilmemesi gerektiğini, bileşenlerin işlevlerinin ve ürünün besin içeriğinin birlikte ele alınması gerektiğini savunuyor.

Enstitünün Bilim ve Politika Başkan Yardımcısı Anna Rosales’in ifadesiyle:

“İşleme, gıda güvenliğini sağlamada, raf ömrünü uzatmada, besin maddelerinin kullanılabilirliğini artırmada, lezzet ve dokuyu iyileştirmede, erişilebilirliği artırmada ve gıda güvenliğini desteklemede hayati bir rol oynar.”

Rosales’in asıl vurgusu ise şu:

“Odak noktası yalnızca işleme değil, beslenme dengesizlikleri olmalıdır.”

Bu yaklaşım, ultra işlenmiş gıda tartışmasının belki de en önemli sorusunu ortaya koyuyor:

Sorun gıdanın işlenmesi mi, yoksa yanlış beslenme profiline sahip ürünlerin aşırı tüketilmesi mi?

Gıda sektörü neden karşı çıkıyor?

Gıda endüstrisi ise ultra işlenmiş gıdalar için yasal bir tanım oluşturulmasına ciddi itirazlar yöneltiyor.

ABD’nin en büyük gıda üreticilerini temsil eden Tüketici Markaları Birliği, herhangi bir tanımın yeterli bilimsel temele dayanmaması halinde tüketicide kafa karışıklığı yaratabileceğini ve market fiyatlarını artırabileceğini savunuyor.

Birliğin kamu ilişkilerinden sorumlu başkan yardımcısı Rhonda Bentz şöyle diyor:

“Amerika’nın paketlenmiş gıda tedariği güvenlidir ve onlarca yıldır Amerikan hanelerinin temel gıda maddesi olmuştur. Güvenilir uzmanlar olmadan hazırlanan bir rehber belge bunu değiştiremez.”

Dolayısıyla tartışma yalnızca sağlıkla ilgili değil.

Etiketleme, tüketici tercihi, gıda fiyatları, üretim maliyetleri ve gıda endüstrisinin geleceği de bu tartışmanın içinde.

Kalıcı bir “ultra işlenmiş” etiketi mi geliyor?

Bir başka dikkat çekici gelişme ise eyaletlerin federal hükümetten önce harekete geçmesi.

Kaliforniya geçen yıl ABD’de ultra işlenmiş gıdaların ilk yasal tanımını yürürlüğe koydu.

Eyaletin tanımına göre ultra işlenmiş gıdalar, en az bir katkı maddesi içeren veya yüksek miktarda doymuş yağ, sodyum ya da ilave şeker içeren ürünleri kapsıyor.

Bu durum ABD’de yeni bir parçalı düzenleme riskini de beraberinde getiriyor.

Federal hükümetin bir tanımı, eyaletlerin başka tanımları ve bilim dünyasının farklı yaklaşımları ortaya çıkarsa, aynı ürün bir eyalette “ultra işlenmiş” kabul edilirken başka bir yerde edilmeyebilir.

Asıl mesele etiketten daha büyük

Ultra işlenmiş gıda tartışmasını yalnızca “Bu gıda işlenmiş mi, işlenmemiş mi?” sorusuna indirgemek büyük resmi kaçırmamıza neden olabilir.

Çünkü gıdanın işlenmesi insanlık tarihi kadar eski.

Kuruttuk, fermente ettik, öğüttük, pişirdik, sakladık.

İşleme; gıdanın güvenliğini artırabilir, raf ömrünü uzatabilir, besin maddelerinin kullanılabilirliğini değiştirebilir ve gıdaya erişimi kolaylaştırabilir.

Asıl sorun belki de başka yerde:

Bir ürün ne kadar şeker, tuz ve doymuş yağ içeriyor? Ne kadar lif ve protein sağlıyor? Porsiyonu ne kadar? Tüketiciyi ne kadar doyuruyor? Ve günlük beslenme düzeninin neresinde duruyor?

Bu nedenle geleceğin gıda politikası yalnızca “işlenmiş” ve “işlenmemiş” ayrımına sıkışmamalı.

Çünkü her işlenmiş gıda kötü değildir; her doğal gıda da otomatik olarak sağlıklı değildir.

ABD’de bugün yaşanan tartışma, aslında dünyanın tamamı için önemli bir uyarı niteliğinde:

Gıdayı tanımlamak kolay olabilir. Sağlıklı gıdayı tanımlamak ise çok daha zor.

Ve belki de önümüzdeki dönemin en büyük gıda politikası sorusu şu olacak:

Ultra işlenmiş gıdayı kim tanımlayacak: Bilim insanları mı, düzenleyiciler mi, Kongre mi, yoksa gıda endüstrisi mi?

Verilecek cevap yalnızca ABD’deki rafların ve etiketlerin geleceğini değil, dünyanın gıda politikalarının nasıl şekilleneceğini de etkileyebilir.