Bursa’nın Eğitim Karnesi: Derslik Sayısı mı, Geleceğin İş Gücü mü?

Yıldırım’da bir okulun kapısında veli, çocuğu için iyi bir eğitim arıyor. Aynı saatlerde Bursa Organize Sanayi Bölgesi’nde işveren, yetişmiş teknisyen bulmaya çalışıyor. İki arayışın da adresi eğitim. Fakat Bursa, okulun kapısıyla fabrikanın kapısını hâlâ aynı koridora bağlayabilmiş değil.

Millî Eğitim Bakanı Yusuf Tekin’in Bursa ziyareti sırasında açıkladığı rakamlar, şehrin eğitim altyapısında son yıllarda kayda değer bir büyüme yaşandığını gösteriyor. Bakan Tekin’in verdiği bilgilere göre, 2002-2003 eğitim öğretim yılında Bursa’da 16 bin 568 olan öğretmen sayısı 42 bin 917’ye yükseldi. Aynı dönemde 9 bin 488 olan derslik sayısı 25 bin 407’ye ulaştı. Öğretmen başına düşen öğrenci sayısının ilkokullarda 19’a, ortaokullarda ise 14’e kadar gerilediği açıklandı.

Bu rakamları küçümsemek haksızlık olur. Nüfusu büyüyen, göç alan, sanayisi genişleyen ve her yıl yeni yerleşim alanları açılan bir şehirde derslik üretmek kolay değildir. Öğretmen sayısının yaklaşık iki buçuk katına, derslik kapasitesinin ise bunun da üzerine çıkması önemli bir kamu yatırımıdır. Üstelik Bursa’nın deprem gerçeği düşünüldüğünde, ekonomik ömrünü tamamlayan okulların yıkılması ve daha güvenli yapılarla değiştirilmesi yalnızca eğitim değil, doğrudan hayat meselesidir. Nitekim 17 Haziran’daki İl Yatırım Değerlendirme Toplantısı’nda devam eden projelerle geleceğe yönelik yatırımların ele alındığı duyuruldu.

Ancak eğitim, yalnızca bina hesabıyla ölçülemeyecek kadar ağır bir sorumluluktur. Derslik sayısı bir şehrin eğitim kapasitesini gösterir; o dersliğin içinden nasıl bir insan çıktığı ise eğitim kalitesini. Asıl karne oradadır. Bursa’nın eğitim meselesine yalnızca “Kaç okul yaptık?” sorusuyla bakarsak, kolay ölçülebilen rakamların arkasına sığınırız.

Sorulması gereken başka sorular var: Çocuklarımız okuduğunu anlayabiliyor mu? Bilgiyi ezberlemek yerine kullanabiliyor mu? Öğretmenlerimiz öğrencilerine yeterince zaman ayırabiliyor mu? Meslek liselerimizin atölyeleri Bursa sanayisinin kullandığı teknolojiye ne kadar yakın? Dağ ilçelerinde yaşayan bir çocukla Nilüfer’de yaşayan bir çocuk aynı eğitim imkânına sahip mi? Mezun ettiğimiz gençler neden iş ararken, sanayici aynı anda yetişmiş eleman arıyor? Bursa’nın gerçek eğitim karnesi bu soruların cevaplarında saklıdır.

Bursa Eskişehir Bilecik Kalkınma Ajansı tarafından hazırlanan 2024-2028 Bölge Planı, önümüze dikkat çekici bir fotoğraf koyuyor. Kamu, özel sektör, üniversiteler ve sivil toplum kuruluşlarından 421 kişinin katıldığı çalışmalar sonucunda hazırlanan planda; Bursa’nın güçlü sanayisine, üniversitelerine ve araştırma merkezlerine rağmen sanayide ara eleman eksikliği yaşandığı, meslek liselerinin yetersiz kaldığı ve üniversite-sanayi iş birliğinin istenilen düzeye ulaşamadığı açıkça belirtiliyor. Daha çarpıcı olanı ise paydaşların mesleki eğitimin niteliğini, payını ve sanayiyle iş birliği düzeyini yeterli bulmaması.

Bir tarafta artan okul ve derslik sayısı, diğer tarafta “Yetişmiş insan bulamıyoruz” diyen bir üretim şehri var. Bu çelişkiyi görmeden Bursa’nın eğitimde başarılı olduğunu söylemek mümkün değildir. Bursa’nın tarihinde üretimle eğitim birbirinden ayrı değildi. Çıraklık, kalfalık ve ustalık yalnızca bir mesleğin değil, aynı zamanda bir ahlakın aktarılmasıydı. İnsan elindeki işi öğrenirken dürüstlüğü, sorumluluğu, dayanışmayı ve üretmenin haysiyetini de öğrenirdi.

Bugün ihtiyaç duyduğumuz şey, geçmişin yöntemlerini olduğu gibi tekrar etmek değil; o anlayışı çağın teknolojisiyle buluşturmaktır. Meslek lisesi, akademik eğitimde başarısız olduğu düşünülen çocukların gönderildiği ikinci sınıf bir okul olmaktan çıkarılmalıdır. Otomotivin, tekstilin, makinenin, mobilyanın, gıdanın ve yeni nesil teknolojilerin merkezinde bulunan Bursa için mesleki eğitim bir tercih değil, ekonomik bağımsızlık meselesidir.

Fakat burada ince bir çizgi var. Meslek liseleri sanayinin ücretsiz iş gücü deposuna dönüştürülemez. Öğrenci yalnızca üretim bandına hazırlanacak bir çalışan olarak görülemez. İyi bir mesleki eğitim; gence mesleğin yanında matematik, yabancı dil, dijital beceri, iş güvenliği, girişimcilik, çevre bilinci ve gerektiğinde kendi işini kurabilecek bir özgüven kazandırmalıdır. Bursa’nın ihtiyacı yalnızca makine kullanabilen gençler değil, o makineyi geliştirebilen, verimliliğini artırabilen ve gerektiğinde yenisini tasarlayabilen bir nesildir.

Bölge Planı’nda mesleki ve teknik liselerin laboratuvar, atölye ve diğer altyapı imkânlarının geliştirilmesi isteniyor. Gemlik’te yeni nesil araç teknolojilerine odaklanan bir meslek lisesi kurulması da proje önerileri arasında yer alıyor. Bu önerilerin dosyalarda kalmaması gerekir. Bursa’da hangi sektörün önümüzdeki beş ve on yıl içinde kaç kaynakçıya, yazılım uzmanına, mekatronik teknisyenine, elektrik-elektronik çalışanına, tekstil tasarımcısına veya gıda teknikerine ihtiyaç duyacağı çıkarılmalıdır. Her meslek lisesinin programı, şehrin güncel ve gelecekteki beceri haritasına göre yeniden değerlendirilmelidir.

BTSO, organize sanayi bölgeleri, üniversiteler, İl Millî Eğitim Müdürlüğü ve İŞKUR aynı masada yalnızca protokol imzalamamalı; sonuç üretmelidir. İmzalanan her okul-sanayi iş birliği protokolünün sonunda kaç öğrencinin uygulamalı eğitim aldığı, kaç atölyenin yenilendiği, kaç öğretmenin sektörde mesleki gelişim programına katıldığı ve mezunların ne kadarının eğitim aldığı alanda istihdam edildiği kamuoyuna açıklanmalıdır. Çünkü ölçülmeyen iş, bir süre sonra yalnızca tören fotoğrafına dönüşür.

Bakan Tekin’in aynı gün Hamidiye Tarım Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi’nde tanıttığı “Anadolu Peynirleri” çalışması, meslek liselerinin nasıl bir bilgi ve üretim merkezine dönüşebileceğini göstermesi bakımından kıymetliydi. Yürütülen envanter çalışmasıyla 472 peynir çeşidinin kayıt altına alındığı, bunların 88’inin daha önce literatürde bulunmadığı açıklandı. Bu çalışma bize mesleki eğitimin yalnızca mevcut işi öğretmediğini; kültürel mirası araştırabileceğini, bilgiyi kayıt altına alabileceğini, ürüne değer kazandırabileceğini ve onu ekonomiye taşıyabileceğini gösteriyor.

Aynı yaklaşım Bursa’nın tekstilinden otomotivine, bıçağından ipeğine, mobilyasından tarım ürünlerine kadar genişletilebilir. Okullar yalnızca sanayiden yardım alan kurumlar değil, sanayiye bilgi ve yenilik üreten merkezler hâline getirilebilir. Eğitimin diğer cephesinde ise öğretmen ve okul yönetimi bulunuyor.

Bursa merkez ilçelerindeki devlet okullarında görev yapan 385 öğretmenle yapılan akademik bir araştırma; etkili okulun yalnızca fiziki imkânlardan oluşmadığını, liderlik, öğretmenlik kalitesi, mesleki gelişim, kurumsal bağlılık ve okul-çevre ilişkilerinin belirleyici olduğunu ortaya koymuştu. 2010 yılında yayımlanan bu çalışmada öğretmenler, okul-çevre ilişkilerini diğer alanlara göre daha zayıf değerlendirmiş; veli ve toplumla iki yönlü iletişimde güçlük yaşandığını belirtmişti.

Aradan 16 yıl geçti. Bu araştırma elbette bugünün Bursa’sının güncel karnesi olarak kullanılamaz. Fakat yerine ilçelere, okul türlerine ve sosyoekonomik farklılıklara göre hazırlanmış yeni bir çalışma konulmadığı sürece verdiği uyarı masada duracaktır. Okulu veliden, mahalleden ve şehrin üretim hayatından koparırsanız, en modern binada bile eksik eğitim verirsiniz.

Öğretmen sayısındaki artış da tek başına yeterli değildir. Öğretmenlerin branşlara ve ilçelere göre dağılımı, bir okulda ne kadar süreyle görev yaptıkları, mesleki gelişim imkânlarına erişimleri, rehberlik hizmetlerinin gücü ve okul yönetiminin öğretmenleri karar süreçlerine ne kadar kattığı da açıklanmalıdır. Bir öğretmenin sürekli değiştiği, yöneticinin eğitim lideri olmak yerine evrak yükü altında kaldığı, rehberlik servisinin yüzlerce öğrenciye yetişmeye çalıştığı okulda derslik sayısının artması beklenen sonucu doğurmaz.

Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nin değerleri, becerileri ve yaşayarak öğrenmeyi öne çıkaran yaklaşımı önemli bir iddia taşıyor. Ancak değer eğitimi, duvarlara asılan kelimelerle verilmez. Adalet, okul yönetiminde adil davranıldığında; liyakat, görevlerin ehil insanlara verildiği görüldüğünde anlaşılır. Dayanışma, hiçbir öğrencinin ailesinin maddi imkânsızlığı nedeniyle geride bırakılmadığı bir okulda karşılık bulur. Üretmenin değeri ise meslek sahibi bir gence “ara eleman” denilerek değil, yaptığı işin bu şehir için taşıdığı kıymet anlatılarak öğretilir.

Bursa’nın bundan sonraki adımı, her yıl kamuoyuna açıklanacak gerçek bir “İl Eğitim Karnesi” hazırlamak olmalıdır. Bu karnede yalnızca okul, öğretmen ve derslik sayısı bulunmamalı. Öğrenme düzeyi, okul terkleri, devamsızlık, okul öncesi eğitime erişim, özel eğitim kapasitesi, rehberlik hizmetleri, güvenli okul dönüşümü, meslek lisesi mezunlarının istihdamı ve ilçeler arasındaki imkân farklılıkları da yer almalıdır.

Depreme karşı güçlendirilecek veya yeniden yapılacak okulların takvimi okul okul açıklanmalı, sanayinin ihtiyaç duyduğu beceriler her yıl güncellenmeli, velilerin, öğretmenlerin ve öğrencilerin görüşleri bağımsız anketlerle ölçülmelidir. Başarılı projeler alkışlanmalı, eksik kalan alanların üzeri ise rakamlarla örtülmemelidir.

Bursa’nın eğitim altyapısında elde edilen büyüme kıymetlidir. Şimdi bu büyümeyi kaliteye, fırsat eşitliğine ve nitelikli insan gücüne dönüştürme zamanıdır. Çünkü okulun kapısından yalnızca öğrenci çıkmaz; şehrin yarını çıkar. Bursa artık kaç dersliği ve kaç öğretmeni olduğunu biliyor. Şimdi o dersliklerden nasıl bir Bursa çıkacağını söyleme vaktidir.