Dünya Düzeni Değişirken Şirketler Nasıl Yeniden Konumlanıyor?

Makaleye göre küreselleşme jeopolitik güç mücadelesine göre yeniden şekilleniyor. Şirketler artık yalnızca nerede daha ucuza üretim yapabileceklerine bakmıyor. Ürünlerini nereden tedarik edeceklerini, hangi ülkelere güvenebileceklerini, enerjiye nasıl erişeceklerini, yapay zekâ teknolojilerini nereden sağlayacaklarını ve gelecekteki krizlere nasıl hazırlanacaklarını da hesaplıyorlar.
McKinsey’nin analizine göre, dünya ekonomisindeki bu dönüşüm altı temel eğilim üzerinden okunabilir. Önde gelen şirketler bu eğilimleri riskleri azaltmak, yeni pazarlara girmek ve rekabet avantajı kazanmak için kullanıyor.

1. Küreselleşme bitmiyor, ticaretin yönü değişiyor
   Uzun yıllar boyunca şirketler üretimi en düşük maliyetli ülkelerde gerçekleştirmeye, ürünlerini dünyanın her yerine satmaya ve küresel tedarik zincirlerinden yararlanmaya odaklandı. Ancak ABD ile Çin arasındaki rekabet, gümrük vergileri, yaptırımlar ve ihracat kısıtlamaları bu modeli değiştiriyor.
   McKinsey’nin aktardığı verilere göre, küresel mal ticareti 2025’te yüzde 6,5 büyüdü. Bu oran, aynı dönemdeki yüzde 5,4’lük küresel GSYH büyümesinin üzerinde. Yani ticaret küçülmüyor; fakat ticaretin hangi ülkeler arasında yapıldığı değişiyor.
   2017’den bu yana küresel ticaretin jeopolitik mesafesi yaklaşık yüzde 8, ABD’nin ticaretinde ise yaklaşık yüzde 13 azaldı. Başka bir ifadeyle ülkeler, siyasi açıdan daha yakın gördükleri ortaklarla ticaret yapmaya yöneliyor.
   Çin’in ABD ithalatındaki payı 2024 ile 2025 arasında 4,4 yüzde puan geriledi. Buna karşılık ABD’nin Vietnam’dan ithalatı 2025’te yüzde 42 artarak yaklaşık 195 milyar dolara ulaştı.
   Çin de değişen koşullara uyum sağlıyor. Ülkenin tüketim malları ihracatı 2025’te 2019’dan bu yana ilk kez düşerken, diğer ülkelerin üretiminde kullanılan ara mallar ve sermaye mallarının ihracatı 175 milyar dolar arttı.
   Şirketler için sonuç: Üretimin nerede yapılacağına artık yalnızca maliyetler değil, siyasi ilişkiler ve pazarlara erişim imkânı da karar veriyor. Küresel ölçekte faaliyet göstermek, farklı ülkelerde üretim ve tedarik seçeneklerine sahip olmak anlamına geliyor.
2. Kritik ürünlerde ucuzluk değil, tedarik güvenliği öne çıkıyor
   Küresel ticaretin bütün ürünleri aynı mantıkla değerlendirilmiyor. Bir ürün kolayca başka bir tedarikçiden alınabiliyorsa fiyat, kalite ve hız belirleyici olmaya devam ediyor. Ancak bir ürün ulusal güvenlik için kritikse, az sayıda ülkeden sağlanıyorsa veya siyasi açıdan uzak ortaklara bağımlılık yaratıyorsa, devletler maliyetin önüne tedarik güvenliğini koyabiliyor.
   McKinsey bu ürünleri, ülkelerin ekonomik ve stratejik açıdan hassas noktalarını ifade etmek üzere, “Aşil topuğu ürünleri” olarak adlandırıyor.
   Büyük ekonomilerin ithal ettiği imalat ürünlerinin yaklaşık dörtte biri ile üçte biri arasında bir bölümünün bu tür bağımlılıklar taşıdığı tahmin ediliyor.
   Nadir toprak elementlerinden üretilen mıknatıslar bunun çarpıcı örneklerinden biri. Bu ürünler elektrikli araçlardan elektronik cihazlara ve savunma sanayisine kadar pek çok alanda kullanılıyor.
   Çin’in Nisan 2025’te yedi nadir toprak elementine yönelik ihracat lisansı uygulaması, makaleye göre mıknatıs ihracatının yaklaşık yüzde 75 azalmasına yol açtı. Bunun etkisi, Çin’den doğrudan ürün satın almayan Avrupa’daki üretim hatlarına kadar uzandı.
   Çin’in gücü yalnızca bu mineralleri çıkarmasından kaynaklanmıyor. Kritik minerallerin işlenmesi ve rafine edilmesinde de önemli bir üstünlüğü bulunuyor. Bu kapasitenin kısa sürede başka ülkelerde kurulması zor olduğu için tam bağımsızlık yerine, yönetilebilir karşılıklı bağımlılık daha gerçekçi bir seçenek olarak görülüyor.
   Şirketler de önlem alıyor. Hyundai, 2025’teki Çin ihracat kontrollerinin ardından bir yıllık nadir toprak elementi stoğu oluşturdu. Toyota ise 2021’deki çip krizinden önce tedarikçilerini çeşitlendirmişti. Rakipleri üretimlerini azaltırken şirket, Kuzey Amerika fabrikalarını yüzde 90’a varan kapasiteyle çalıştırabildi.
   Şirketler için sonuç: En ucuz tedarikçi her zaman en iyi tedarikçi olmayabilir. Alternatif kaynaklar, stoklar ve uzun vadeli tedarik anlaşmaları, kriz zamanlarında üretimin devam etmesini sağlayan stratejik varlıklara dönüşüyor.
3. Devletler yeniden sanayileşiyor, yatırımlar rekabetin aracına dönüşüyor
   Devletler artık yalnızca piyasaların nasıl çalışacağını düzenlemekle yetinmiyor; hangi sektörlerin büyüyeceğini de daha fazla etkilemeye çalışıyor. Yarı iletkenler, enerji, kritik mineraller ve yapay zekâ altyapısı bu yaklaşımın öne çıktığı alanlar.
   McKinsey’ye göre, küresel sanayi politikası girişimlerinin sayısı 2017 ile 2024 arasında yüzde 390 arttı.
   Çin, yerli şirketlerini küresel ölçekte güçlendirmek için uzun yıllardır kamu desteğinden yararlanıyor. Makalede Huawei’nin 1990’lardan bu yana tahmini 75 milyar dolar devlet desteği aldığı belirtiliyor.
   ABD ve Avrupa da benzer araçlarla kendi stratejik sektörlerini destekliyor:
   • ABD, CHIPS Yasası kapsamında yaklaşık 40 milyar dolarlık hibe ve kredi taahhüdünde bulundu. Ayrıca stratejik sektörlerde yaklaşık 27 milyar dolarlık öz sermaye pozisyonu aldı.
   • Avrupa, Avrupa Çip Yasası için yaklaşık 3,3 milyar avroluk fon sağladı.
   • ABD’de Micron, Idaho ve New York’taki fabrikaları için 6,4 milyar dolarlık doğrudan fon aldı. Şirketin 2035’e kadar uzanan ABD yatırım planı 250 milyar dolar.
   • Hindistan’daki 2,75 milyar dolarlık Micron montaj tesisinin maliyetinin yüzde 70’ine kadar olan kısmının ulusal ve eyalet yönetimlerince karşılanması planlandı.
   • Intel, ABD’den aldığı 8,9 milyar dolarlık CHIPS ve Secure Enclave hibelerini, yaklaşık yüzde 10’luk bir ABD hükümeti hissesiyle ilişkilendiren bir düzenlemeye gitti.
   • Almanya’da Infineon, Dresden’deki yeni fabrikası için yaklaşık 900 milyon avro devlet desteği aldı.
   Makaleye göre ABD ve Avrupa’daki bazı stratejik üretim yatırımlarının başa baş maliyetleri, Çin başta olmak üzere küresel liderlere kıyasla yüzde 50 ile yüzde 300 daha yüksek olabiliyor. Bu fark, yalnızca şirketlerin verimliliğiyle değil, enerji maliyetleri, izin süreçleri, altyapı ve kamu desteği gibi unsurlarla da ilişkili.
   Şirketler için sonuç: Yatırım kararı artık yalnızca işçilik ve üretim maliyetleriyle verilmiyor. Devlet teşvikleri, finansmana erişim, izin süreçleri ve uzun vadeli sanayi politikaları da şirketlerin hangi ülkede yatırım yapacağını belirliyor.
4. Sermaye, ticaret ve ekonomik güç farklı yönlere kayıyor
   Para ve yatırım akışları, gelecekte üretimin ve ticaretin hangi bölgelere yönelebileceğini gösteren erken işaretler sunuyor.
   McKinsey’ye göre doğrudan yabancı yatırımların jeopolitik mesafesi, 2017’den bu yana ticaretin jeopolitik mesafesinden yaklaşık iki kat hızlı azaldı. Bu, yatırımcıların sermayelerini siyasi açıdan daha yakın veya güvenilir gördükleri ülkelere yönlendirdiğini gösteriyor.
   Örneğin Tayvan merkezli TSMC, Japonya’nın Kumamoto kentinde başlangıçta daha eski nesil çipler için planlanan fabrikasını gelişmiş 3 nanometre üretime yükseltiyor. Amaçlardan biri, ileri teknoloji üretimini güvenilir ortaklar arasında dağıtmak.
   Alman sanayi tedarikçisi Schaeffler ise önümüzdeki beş yıl boyunca Hindistan’a yılda 100 milyon avro yatırım yapmayı taahhüt ediyor. Şirketin yöneticisi, Hindistan ile bağları güçlendirmenin gerekçeleri arasında jeopolitik güvenilirliği de sayıyor.
   Makale, ülkelerin ekonomik dengesizliklerine de dikkat çekiyor:
   • ABD’nin kamu borcu GSYH’sinin yaklaşık yüzde 120’sine ulaşmış durumda; faiz ödemeleri savunma harcamalarını aşmış bulunuyor.
   • Çin’in şirket borcu GSYH’sinin yaklaşık yüzde 170’i düzeyinde ve küresel ortalamanın neredeyse iki katı.
   • Avrupa önemli miktarda sermayeye sahip olsa da sermaye piyasalarının yeterince bütünleşmemesi, büyük ölçekli yatırımları zorlaştırıyor.
   McKinsey Küresel Enstitüsü’nün 2026 güncellemesine göre, dünya genelindeki toplam varlıklar 2025’te 1,8 katrilyon dolara, hane halkı serveti ise 570 trilyon dolara ulaştı. Ancak hane halkı servetindeki büyümenin yalnızca yüzde 20’si reel yatırımlardan kaynaklandı; önemli bir bölümü varlıkların piyasa değerindeki artışlardan oluştu.
   Makale, daha dengeli bir büyüme için üç farklı ihtiyaca işaret ediyor: ABD’nin daha fazla tasarruf etmesi, Avrupa’nın daha fazla yatırım yapması ve Çin’in daha fazla tüketmesi. Her biri için öngörülen büyüklük, GSYH’nin yaklaşık yüzde 3 ila 7’si arasında.
   Şirketler için sonuç: Sermayenin hangi ülkeye aktığı, gelecekteki üretim merkezlerini ve pazarları anlamak açısından kritik. Şirketler yalnızca bugünkü büyüme rakamlarına değil, borçluluk, tüketim, yatırım politikaları ve finansal istikrar gibi göstergelere de bakmalı.
5. Yapay zekâ yeni bir teknoloji yarışından çok daha fazlası
   Yapay zekâ, ülkeler arasındaki rekabetin merkezine yerleşiyor. Bu rekabet yalnızca daha iyi modeller geliştirmekle sınırlı değil; çipleri, veri merkezlerini, enerji kaynaklarını, veriyi ve teknoloji altyapısını kontrol etmekle de ilgili.
   McKinsey’nin verilerine göre, yapay zekâyla bağlantılı ürünlerin, özellikle yarı iletkenlerin ve veri merkezi bileşenlerinin ticareti 2025’te yaklaşık yüzde 40 büyüdü. Bu artış, küresel mal ticaretindeki toplam büyümenin yaklaşık üçte birini oluşturdu.
   Sekiz büyük teknoloji şirketinin toplam sermaye harcaması ve Ar-Ge yatırımları 2005’te yaklaşık 25 milyar dolarken 2025’te 722 milyar dolara yükseldi.
   2026’da büyük ABD teknoloji şirketlerinin yaklaşık 680 milyar dolarlık sermaye harcaması yapması bekleniyor. Makaleye göre ABD’nin yapay zekâya yönelik özel yatırımı, G6 ülkeleri ile Çin’in toplamının yaklaşık dokuz katı.
   Çin ise farklı bir strateji izliyor: Daha düşük maliyetli, açık ağırlıklı modeller ve bunların sanayide yaygın kullanımına odaklanıyor. Çin modelleri, büyük çıkarım platformlarındaki token hacminin önemli bir bölümünü oluşturuyor ve çoğu zaman önde gelen ABD modellerinden çok daha düşük fiyatlarla sunuluyor. Bununla birlikte makale, bu modellerin bazı ileri yeteneklerde geride kalabildiğini de belirtiyor.
   Avrupa ise endüstriyel teknoloji, yarı iletken ekipmanları ve standart belirleme alanlarında güçlü olmasına rağmen yapay zekâ değer zincirinin birçok bölümünde yeterince temsil edilmiyor.
   Rekabetin bir diğer boyutu veri. Çin, ABD ve Avrupa’daki gizlilik ve veri yönetimi kuralları farklılaştıkça, yapay zekâ sistemlerinin eğitimi ve kullanımı için erişilebilen veriler de değişiyor.
   Şirketler için sonuç: Her işletmenin en gelişmiş yapay zekâ modelini kullanması gerekmiyor. Şirketlerin hangi işlerde ileri modellere gerçekten ihtiyaç duyduğunu, hangi alanlarda daha düşük maliyetli çözümlerin yeterli olduğunu ve kullandıkları teknoloji altyapısının siyasi kısıtlamalara ne kadar açık olduğunu değerlendirmesi gerekiyor.
6. Enerji güvenliği, şirketlerin yatırım kararlarını belirliyor
   Enerji artık yalnızca bir üretim girdisi veya maliyet kalemi değil. Fabrikaların, veri merkezlerinin ve sanayinin nerede kurulacağını belirleyen stratejik bir unsur.
   McKinsey’nin aktardığı verilere göre, dünya enerjisinin yaklaşık üçte ikisi en az bir coğrafi darboğazdan geçiyor; yaklaşık üçte biri ise jeopolitik sınırları aşıyor. Küresel nüfusun yaklaşık yüzde 95’i enerji ithalatına bağımlı.
   2022-2023 dönemindeki Rusya-Ukrayna savaşı kaynaklı aksaklıklar ve makalede ele alınan 2026 Hürmüz Boğazı krizi, enerji tedarikinin ne kadar kırılgan olabileceğini gösteriyor.
   Ülkeler farklı yollar izliyor. ABD, büyük petrol ve doğal gaz üretimi sayesinde önemli bir avantaja sahip. Çin, temiz enerji ve elektrifikasyona hızla yatırım yapsa da ham petrolünün yüzde 70’inden fazlasını ithal ediyor. Avrupa ise Rus gazına bağımlılığını azaltmaya çalışırken ithal fosil yakıtlara bağımlılığını tamamen ortadan kaldıramıyor.
   Hürmüz Boğazı’ndaki aksaklık sırasında Avrupa doğal gaz fiyatlarının yüzde 35 yükseldiği, ABD fiyatlarının ise yüzde 9 düştüğü belirtiliyor. Bu fark, ülkelerin enerji kaynaklarına ve tedarik yollarına göre aynı krizi ne kadar farklı yaşadığını ortaya koyuyor.
   Şirketler de enerji arzını güvence altına almak için yeni anlaşmalar yapıyor:
   • Microsoft ve Amazon, veri merkezleri için nükleer santrallerle milyarlarca dolarlık uzun vadeli enerji satın alma anlaşmaları imzaladı.
   • SpaceXAI, Tennessee eyaletinin Memphis kentindeki Colossus veri merkezi kümesini şebekeye bağlanmayı beklemek yerine tesis içindeki doğal gaz türbinleriyle çalıştırmayı tercih etti.
   • Almanya merkezli Uniper, 2026’da Kanada’daki Ksi Lisims projesinden sıvılaştırılmış doğal gaz tedariki için 20 yıllık anlaşma imzaladı.
   Şirketler için sonuç: Enerjinin fiyatı kadar sürekliliği de önemli. Yüksek miktarda enerji tüketen bir işletme, yatırım yapacağı yeri seçerken enerji arzının güvenilirliğini, maliyetini ve uzun vadeli erişim imkânlarını hesaba katmak zorunda.
   Geleceği tahmin eden değil, farklı gelecekler için hazırlık yapan şirketler kazanacak
   Velhasıl, dünya ekonomisi, yalnızca serbest piyasa ve maliyet avantajları üzerinden işlemiyor. Jeopolitik güç mücadeleleri, devlet politikaları, enerji güvenliği, kritik hammaddelere erişim ve yapay zekâ rekabeti ekonomik kararların merkezine yerleşiyor.
   Bu değişim, küreselleşmenin sona erdiği anlamına gelmiyor. Üretim, ticaret ve yatırım devam ediyor; ancak ülkeler ve şirketler, bu ilişkileri siyasi güven, stratejik bağımlılık ve krizlere dayanıklılık açısından yeniden değerlendiriyor.
   McKinsey’nin önerdiği yaklaşım, geleceğe ilişkin tek bir tahmine bağlanmak yerine farklı senaryolara hazırlanmak. Şirketler olası krizleri önceden belirlemeli, hangi gelişmelerin önemli olduğunu izlemeli, alternatif tedarik ve yatırım seçenekleri oluşturmalı ve koşullar değiştiğinde hızlı hareket edebilmelidir.
   Makalenin başında eski ABD Dışişleri Bakanı Condoleezza Rice’ın 2026 Aspen Güvenlik Forumu’nda yaptığı şu alıntı yer alıyor: “Bana çok sık sorulan bir soru var: Gördüğümüz şey bir devrim mi yoksa bir evrim mi? Ben de diyorum ki, devrim, evrimin geldiğini göremediğinizde olan şeydir.”
   Türkçe meali, “büyük dönüşümler çoğu zaman bir anda gerçekleşmiş gibi görünür; oysa işaretleri önceden ortaya çıkar. Bu işaretleri okuyabilen şirketler, değişimi yalnızca bir tehdit olarak görmek yerine büyüme ve rekabet avantajına dönüştürebilir”