GENLER DEĞİL, TERCİHLER Mİ YAŞLANDIRIYOR?

İngiltere’de Oxford’daki Akıllı Yaşlanma Zirvesi’nde açıklanan bir rapor, sadece bilim dünyasında değil, siyasette ve toplumda da büyük bir tartışmanın fitilini ateşledi. “Daha Uzun, Daha İyi Yaşamak – Oxford Uzun Ömür Projesi’nin ilk Yaşlanmaz Raporu” isimli çalışma çok sert bir iddia ortaya koyuyor: Yaşlılıkta görülen kötü sağlığın en az yüzde 80’i genetikten ya da hükümetlerden değil, insanların kendi tercihlerinden kaynaklanıyor.

Bu cümle modern çağın en büyük tartışmalarından birini yeniden gündeme taşıdı: İnsan kaderini gerçekten kendi mi belirliyor, yoksa sistem mi?

Raporun yazarları arasında dikkat çekici isimler var. 100 yaşına ulaşmayı hedefleyen 91 yaşındaki eski Paraşüt Alayı subayı Sir Christopher Ball, sağlık politikaları uzmanı Sir Muir Gray, Dr. Paul Ch’en, Leslie Kenny ve fizyolog Profesör Denis Noble raporun altında imzası bulunan isimler.

Sir Christopher Ball’ın yaklaşımı oldukça net:
“Alkol zehirlidir, içmeyin.”

Bu kadar keskin.

GENLER DEĞİL, TERCİHLER Mİ YAŞLANDIRIYOR?

“Yaşlılığınızı Siz İnşa Ediyorsunuz”

Rapora göre insanların yaşlılık dönemindeki sağlık durumunu belirleyen ana unsur kalıtsal genetik değil, yaşam tarzı ve çevresel seçimler. Ball, ikizler üzerinde yapılan araştırmalara ve yaklaşık 500 bin kişilik İngiltere Biyobankası verilerine işaret ederek, aynı genetik mirasa sahip insanların bile farklı yaşam tercihleri nedeniyle çok farklı yaşlandığını söylüyor.

Raporda verilen reçete ise modern hayatın pek çok alışkanlığına savaş açıyor:

İşlenmiş gıdalardan uzak durun.
Alkolü tamamen bırakın.
Uykuya öncelik verin.
Akşam 18:30’dan sonra yemek yemeyin.
“Et yemeyen bir zihniyet” geliştirin.

Rapor ayrıca İngiliz hükümetine de çağrı yapıyor: Alkol, sigara gibi sert biçimde düzenlenmeli.

Bir başka ifadeyle Oxford’daki bu ekip, uzun yaşamın sırrını pahalı teknolojilerde ya da genetik mühendisliğinde değil; sofrada, uykuda, yürüyüşte ve günlük disiplinlerde görüyor.

Sağlık Bir Tercih Mi, Ayrıcalık Mı?

İşte tartışmanın koptuğu yer tam da burası.

Çünkü eleştirmenlere göre bu yaklaşım, bireyi merkeze koyarken sistemin sorumluluğunu görünmez hale getiriyor.

Harvard sosyal epidemiyoloğu Nancy Krieger, raporun yoksulluğu, çalışma koşullarını ve şirketlerin sağlıksız ürünleri rahatça satabilmesine izin veren politikaları görmezden geldiğini söylüyor.

Haklı bir soru:
Günde 12 saat çalışan, ucuz işlenmiş gıdalarla beslenmek zorunda kalan, stres altında yaşayan bir insan gerçekten ne kadar “özgür seçim” yapabiliyor?

Virginia Commonwealth Üniversitesi’nden Profesör Steven Woolf ile Illinois Üniversitesi Chicago’dan Profesör Jay Olshansky ise yüzde 80 rakamının aşırı iddialı ve bilimsel olarak fazla basitleştirilmiş olduğunu savunuyor.

Edinburgh Üniversitesi halk sağlığı uzmanı Devi Sridhar ise daha dengeli bir yerde duruyor. Raporun ana fikrine büyük ölçüde katılıyor ancak gelir düzeyi ile sağlık arasındaki güçlü ilişkinin göz ardı edilemeyeceğini vurguluyor.

Çünkü bugün dünyanın her yerinde zenginler daha uzun yaşıyor.
Daha iyi besleniyor.
Daha kaliteli uyuyor.
Daha az stres altında kalıyor.
Daha fazla hareket ediyor.

Yani bazen “sağlıklı yaşam”, bir irade meselesinden çok ekonomik güç meselesine dönüşüyor.

Modern Dünyanın En Büyük Çelişkisi

İnsanlık tarihte hiç olmadığı kadar uzun yaşamayı konuşuyor.
Yapay zekâ destekli tıp…
Genetik düzenleme teknolojileri…
Hücresel gençleşme araştırmaları…
Milyarlarca dolarlık longevity sektörü…

Ama aynı dünyada insanlar hâlâ ucuz şekerli gıdalar, yoğun stres, hareketsizlik ve kötü uyku düzeni nedeniyle erken yaşlanıyor.

Belki de Oxford raporunun asıl çarpıcı tarafı burada.

İnsanlık Mars’a gitmeyi planlıyor ama gece 23:00’te telefon ekranını kapatamıyor.

“Kendinizi Suçlamak Güçlendiricidir”

Sir Christopher Ball’ın en çok tartışılan sözü ise şu oldu:
“Kendinizi suçlamak güçlendiricidir. Çünkü sorumluysanız, bunun için bir şeyler yapabilirsiniz.”

Bu cümle bazıları için motivasyon.
Bazıları için ise acımasız bir neoliberal slogan.

Çünkü bir yandan insanlara “hayatını değiştir” deniyor, diğer yandan milyonlarca insan sağlıklı gıdaya bile erişemiyor.

Modern çağın büyük paradoksu tam da burada:
Sağlık bireysel mi, toplumsal mı?

Muhtemelen ikisi birden.

VELHASIL;

Oxford’daki bu rapor sadece yaşlanmayı değil, modern insanın dünyayla kurduğu ilişkiyi tartışmaya açtı. Çünkü mesele yalnızca kaç yıl yaşadığımız değil, nasıl yaşadığımız.

Evet, kötü alışkanlıkların bedelini insan ödüyor.
Ama insanların hangi alışkanlıklara mahkûm edildiğini de sistem belirliyor.

Belki de uzun yaşamın sırrı yalnızca genlerde ya da iradede değil;
insanın yaşadığı ekonomik düzende, şehirlerde, sofralarda, çalışma hayatında ve zihinsel iklimde saklı.

Ve galiba asıl soru şu:
İnsan gerçekten sağlıklı yaşamayı mı seçiyor, yoksa sadece önüne konulan seçenekler arasında mı dolaşıyor?