Gıda Güvenliğinin Yeni Paradoksu: Yerel Üretim Yetmez, Küresel Dayanışma Gerekir

Yerel üretim, yerel tüketim… Son yıllarda gıda güvenliğinden sürdürülebilirliğe, karbon ayak izinden kırsal kalkınmaya kadar uzanan geniş bir alanda neredeyse tartışılmaz bir reçeteye dönüştü. Çiftçiyi desteklemek, yerel ekonomiyi güçlendirmek, gıdanın tarladan sofraya yolculuğunu kısaltmak elbette önemli. Ancak iklim krizinin kuralları değiştirdiği bir dünyada, yerel üretimi gıda güvenliğinin tek güvencesi olarak görmek, çözümün bir bölümünü bütünün yerine koymak anlamına geliyor.

Asıl soru şu: Ya yerel üretim yapılan bölge kuraklıkla kavrulursa? Ya aynı havzada bulunan bütün çiftçiler aynı anda don, sel, sıcak hava dalgası veya su kıtlığıyla karşılaşırsa? Ya bir ülkenin tahıl ambarları boşalırken komşu ülkelerde rekor hasat elde edilirse?

Gıda güvenliği, yalnızca bir yerde gıda üretmekle değil, ihtiyaç duyulduğunda gıdaya erişebilmekle sağlanır. Bunun için de üretim kapasitesi kadar dağıtım ağlarına, ticarete, depolamaya ve farklı coğrafyalardaki üretim sistemleri arasında kurulacak dayanışmaya ihtiyaç var.

İklim krizinin bize öğrettiği yeni gerçek şu: Gıdanın nerede üretildiği kadar, üretilemediği zaman nereden bulunabileceği de hayati önem taşıyor.

İran’ın 2008 Kuraklığı: Ticaret Bir Ülkenin Gıda Sigortası Olabilir mi?

2008 yılının ilk aylarında İran’da yaşanan kuraklık, ülkenin yıllık buğday hasadının dörtte birini yok etti. Temel bir gıda ürününde yaşanan böylesine büyük bir kayıp, ülkenin gıda arzı açısından ciddi bir tehdit oluşturuyordu. İran’ın çözümü, üretim açığını yalnızca kendi topraklarında kapatmaya çalışmak olmadı. Ülke, 2008 ve 2009 yıllarında 15 ülkeden yaklaşık 8,5 milyon ton tahıl satın aldı. Bu miktar, normal yıllık üretiminin yaklaşık yarısına karşılık geliyordu.

İran’ın deneyimi, uluslararası gıda ticaretinin kriz anlarında üstlenebileceği rolü gösteriyor. Bir ülkede üretim düştüğünde başka ülkelerin üretim fazlası, gıda arzındaki açığı kapatabiliyor. Böylece iklim kaynaklı bir üretim şoku, daha büyük bir gıda krizine dönüşmeden hafifletilebiliyor.

Illinois Urbana-Champaign Üniversitesi’nden tarım ekonomisti Sandy Dall’Erba’nın değerlendirmesi de bu noktaya işaret ediyor: Ticaret, aşırı hava olaylarının etkilerini hafifletmek için kullanılabilecek önemli bir mekanizma.

Buradaki mesele, ülkelerin kendi tarımsal üretimlerinden vazgeçmesi değil. Tam tersine, yerel üretimin karşılaştığı riskleri başka üretim bölgelerinin kapasitesiyle dengeleyebilmesi.

Çünkü iklim değişikliği, tarımsal üretimi her yerde aynı biçimde etkilemiyor. Bir coğrafyada buğday verimi düşerken başka bir yerde üretim koşulları görece elverişli kalabiliyor. Bir bölge aşırı yağışla mücadele ederken diğeri kuraklık nedeniyle hasat kaybedebiliyor.

Gıda güvenliğinin gücü, bütün yumurtaları aynı sepete koymamakta yatıyor. Bu sepetin adı bazen bir köy, bazen bir bölge, bazen de uluslararası gıda ağı olabilir.

Yerel Üretimin Görünmeyen Riski: Aynı Afet, Aynı Kayıp

Yerel üretim ve tüketim yaklaşımının en önemli savlarından biri, gıdanın uzun mesafeler boyunca taşınmasına duyulan ihtiyacı azaltarak tedarik zincirini güçlendirmesi. Ancak bu yaklaşımın gözden kaçırdığı bir risk var: Coğrafi yakınlık, iklim risklerine karşı otomatik bir güvence sağlamıyor.

Aynı bölgede üretim yapan çiftçiler benzer iklim koşullarına, benzer su kaynaklarına ve çoğu zaman benzer üretim takvimlerine bağlı. Kuraklık, don, sel veya aşırı sıcaklık bütün bölgeyi etkilediğinde, yerel üretim sisteminin farklı unsurları aynı anda zarar görebiliyor.

Böyle bir durumda yerel tedarik zinciri, güçlü bir dayanışma ağı olmaktan çıkıp ortak bir kırılganlığa dönüşebilir. Köyün pazarı, bölgenin deposu ve yakın şehirlerin tüketicileri aynı üretim kaybının sonuçlarıyla karşılaşabilir.

Uluslararası ticaret ise doğru biçimde çeşitlendirildiğinde, bu ortak riskin etkisini azaltabilir. Farklı iklim kuşaklarında ve farklı hasat takvimlerinde üretim yapan ülkeler, birbirlerinin açıklarını kapatabilir.

Elbette bunun gerçekleşmesi için ticaretin kesintisiz işlemesi, ihracatçı ülkelerin kendi iç arzını koruması, lojistik ağlarının çalışması ve ithalatçıların gıdaya ekonomik olarak erişebilmesi gerekir. Küresel ticaret de savaşlar, ihracat yasakları, enerji maliyetleri ve jeopolitik gerilimler karşısında kırılganlaşabilir.

Ancak bu riskler, ticaretin gereksiz olduğunu değil, gıda sisteminin tek bir üretim modeline veya tek bir tedarik kanalına bağımlı bırakılmaması gerektiğini gösteriyor.

Yerel üretim coğrafi bağımlılığı azaltabilir; fakat iklim kaynaklı eş zamanlı kayıpları tek başına ortadan kaldıramaz.

55 Milyon mu, 20 Milyon mu? İklim Krizinde Ticaretin Açlıkla İmtihanı

Yerel üretim ile küresel ticaret arasındaki tartışma, yalnızca ekonomik bir tercih meselesi değil. Aynı zamanda gelecekte kaç insanın yeterli gıdaya ulaşabileceğiyle ilgili.

Leuven Üniversitesi’nden tarım ticareti araştırmacısı Charlotte Janssens’in 2020 yılında Nature Climate Change dergisinde yayımlanan çalışması, bu ilişkinin çarpıcı bir örneğini ortaya koydu.

Araştırmada, farklı iklim senaryoları ile ticaret politikalarının gelecekteki tarımsal üretim ve beslenme üzerindeki etkileri incelendi. Küresel sıcaklık artışının 4°C’ye ulaşması durumunda, mevcut ticaret sisteminin korunduğu senaryoda 2050 yılına kadar dünya genelinde yaklaşık 55 milyon insanın yetersiz beslenebileceği öngörüldü.

Ticaret kısıtlamalarının daha da sıkılaştırıldığı senaryoda ise bu sayı 73 milyona yükseldi. Buna karşılık, gıda ticaretinin daha serbest işlemesine izin veren senaryoda yetersiz beslenen insan sayısının 20 milyona kadar düşebileceği hesaplandı.

Bunlar geleceğe ilişkin modelleme sonuçları; gerçekleşmiş nüfus verileri değil. Ancak ortaya koydukları politika mesajı son derece önemli: İklim değişikliği nedeniyle bir bölgede azalan üretim, ticaret engelleri yüzünden başka bir bölgenin üretim fazlasıyla telafi edilemiyorsa, üretim kaybı daha büyük bir beslenme krizine dönüşebilir.

Başka bir ifadeyle, iklim krizi yalnızca tarladaki verimi düşürmüyor. Ülkelerin gıdaya nasıl eriştiğini belirleyen ekonomik ve siyasi sistemleri de sınava sokuyor.

2015 yılında Food Security dergisinde yayımlanan bir araştırma, ticaret engellerinin artmasının 2050’ye kadar küresel yetersiz beslenmeyi dörtte bir oranında artırabileceğini ortaya koydu. Potsdam İklim Etki Araştırma Enstitüsü araştırmacıları da 2016 yılında yayımlanan çalışmalarında, tarım üzerindeki iklim etkilerinden kaynaklanan küresel ekonomik kayıpların, ticaretin büyük ölçüde serbestleştirilmesi durumunda yüzyılın sonuna kadar yüzde 65 oranında azaltılabileceğini hesapladı.

Bu çalışmaların ortak mesajı, ülkelerin kendi üretimlerini korumaması gerektiği değil. Kendi üretimini koruyan bir ülkenin, gerektiğinde başka ülkelerin üretimine erişebilmesi de gıda güvenliğinin parçasıdır.

Yerel Domates Her Zaman Daha Yeşil Değil

Yerel tüketim hareketinin güçlü argümanlarından biri de karbon ayak izini azaltmak. Gıdanın daha kısa mesafeler katetmesi, ilk bakışta daha düşük emisyon anlamına geliyor. Fakat gıdanın iklim üzerindeki etkisi yalnızca tarladan sofraya kaç kilometre yol aldığıyla ölçülemiyor.

Bir domatesin çevresel maliyetini hesaplarken hangi ülkede yetiştirildiğine bakmak yetmez. Hangi mevsimde üretildiği, seranın nasıl ısıtıldığı, sulamada ne kadar enerji kullanıldığı, gübre ve diğer girdilerin nasıl üretildiği, ürünün ne kadar kayıp verdiği de hesaba katılmalı.

Örneğin, kaynak metinde aktarılan araştırmalara göre İsveç’te ısıtılan seralarda yetiştirilen yerel domateslerin üretimi, Güney Avrupa’da mevsiminde yetiştirilen domateslere kıyasla on kata kadar daha fazla enerji gerektirebiliyor. Benzer şekilde, İspanya’da yetiştirilerek İngiltere’ye gönderilen marulun emisyonları, İngiltere’de kapalı alanlarda yetiştirilen marula göre sekiz kata kadar daha düşük olabiliyor.

Bu örnekler her ürün, üretim sistemi ve yıl için geçerli evrensel oranlar olarak okunmamalı. Ancak önemli bir gerçeği gösteriyor: Bir gıdanın yakın mesafede üretilmesi, onun mutlaka daha düşük karbon ayak izine sahip olduğu anlamına gelmiyor.

Üstelik gıda taşımacılığının büyük bölümü hava yoluyla değil, gemilerle yapılıyor. Bu nedenle uzun mesafeli taşımacılığın emisyonlarını değerlendirirken kullanılan taşıma biçimi de belirleyici.

Avrupa’da beslenme alışkanlıklarını inceleyen 2018 tarihli bir araştırmada, et, yumurta ve süt ürünlerinin üretim ve tüketiminin Avrupa Birliği’nin diyet kaynaklı emisyonlarının yüzde 83’ünü oluşturduğu; uluslararası taşımacılığın payının ise yüzde 6 olduğu bildirildi.

Dolayısıyla gıdanın karbon ayak izini düşürmek istiyorsak yalnızca kaç kilometre yol katettiğine değil, ne ürettiğimize, nasıl ürettiğimize ve nasıl tükettiğimize de bakmalıyız.

Bir başka deyişle, yerel üretim bir sürdürülebilirlik avantajı olabilir; ancak üretim biçimi, enerji kullanımı ve ürünün niteliği hesaba katılmadan çevresel üstünlük garantisi vermez.

Gıdanın Yolculuğu Uzadıkça mı, Üretim Çeşitlendikçe mi Risk Azalır?

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor. Yerel üretimi savunmak ile gıdanın yalnızca yerel kaynaklardan karşılanmasını savunmak aynı şey değil.

Yerel üreticinin desteklenmesi, kırsal ekonominin güçlendirilmesi, tarımsal bilginin korunması, kısa tedarik zincirlerinin geliştirilmesi ve üreticinin gelirinin artırılması gıda sisteminin dayanıklılığı açısından son derece değerli. Fakat bu hedefler, dışarıdan gıda tedarikini bütünüyle reddetmeyi gerektirmiyor.

Aksine, yerel üretim ile farklı coğrafyalardan sağlanan tedarikin birbirini tamamladığı bir sistem, tek kaynağa bağımlı bir sistemden daha dayanıklı olabilir.

Düşünün: Bir şehir temel gıda ihtiyacının tamamını yakın çevresindeki üretim havzasından karşılıyor. Uzun süren bir kuraklık, havzadaki su kaynaklarını ve verimi düşürdüğünde şehrin bütün tedariki aynı anda baskı altına giriyor. Buna karşılık, yerel üretimin yanında farklı bölgelerden gelen ürünleri, stratejik stokları ve çalışan lojistik ağlarını da bulunduran bir şehir, üretim kaybını daha kolay telafi edebilir.

Bu, yerel üretimin değersiz olduğu anlamına gelmez. Yerel üretimin tek başına yeterli bir güvence olmadığı anlamına gelir.

Aynı mantık ülke ölçeğinde de geçerli. Bir ülkenin gıda güvenliği, yalnızca toplam tarımsal üretiminin yüksekliğiyle ölçülemez. Hangi ürünleri ürettiği, hangi ürünlerde dışa bağımlı olduğu, su kaynaklarının durumu, üretimin coğrafi dağılımı, stok kapasitesi, satın alma gücü ve ticaret ortaklarının çeşitliliği birlikte değerlendirilmelidir.

Gıda güvenliği, kendi kendine yetme iddiasından çok, birden fazla kriz karşısında gıdaya erişimi sürdürebilme kapasitesidir.

Küresel Ticaretin de Bir Bedeli Var: Çözüm Sınırsız Serbestlik Değil

Küresel gıda ticaretinin iklim krizine uyumda önemli bir araç olması, mevcut ticaret sisteminin kusursuz olduğu anlamına gelmiyor.

Büyük ölçekli ve ucuz üretime odaklanan ticaret modelleri, küçük çiftlikleri baskı altına alabilir; ürün çeşitliliğini azaltabilir; monokültürü, aşırı gübre kullanımını, kirliliği ve ormansızlaşmayı teşvik edebilir. İhracat gelirini artırma hedefi, bir ülkenin kendi vatandaşlarının gıdaya erişiminin önüne de geçebilir.

Ayrıca küresel kriz dönemlerinde ihracat yasakları, limanlardaki aksamalar, savaşlar ve enerji maliyetlerindeki sıçramalar uluslararası tedariki kesintiye uğratabilir. Dünya piyasasında gıda bulunması, her ülkenin o gıdayı satın alabileceği anlamına gelmez. Döviz kaynakları sınırlı, satın alma gücü düşük ülkeler için fiyat artışları ithalatı fiilen erişilemez hale getirebilir.

Bu nedenle mesele, yerel üretim ile küresel ticaretten birini seçmek değil. İkisini de gıda güvenliğini güçlendirecek biçimde tasarlamak.

Bunun için çevresel maliyetleri dikkate alan ticaret politikaları, sürdürülebilir üretim standartları, şeffaf tedarik zincirleri, küçük üreticiyi koruyan mekanizmalar ve stratejik gıda stokları birlikte düşünülmeli. İthalat ve ihracat politikaları oluşturulurken hem üreticinin geçim kaynakları hem de tüketicinin gıdaya erişimi gözetilmeli.

Aynı zamanda ülkeler, gıda arzını yalnızca uluslararası piyasaların insafına bırakmamalı. Su yönetimi, toprak sağlığı, tohum çeşitliliği, depolama, soğuk zincir, afet planlaması ve tarımsal araştırmalar, iklim krizine karşı ulusal dayanıklılığın temel bileşenleri olmalı.

Güçlü bir gıda sistemi, ne yalnızca kendi içine kapanan ne de bütün ihtiyaçlarını dışarıdan karşılamaya çalışan sistemdir. Güçlü sistem, yerel kapasitesini korurken gerektiğinde farklı coğrafyaların üretiminden yararlanabilen sistemdir.

Türkiye İçin Asıl Soru: Kendi Kendimize Yetiyor muyuz, Yoksa Risklerimizi mi Çeşitlendiriyoruz?

Türkiye gibi geniş tarımsal üretim potansiyeline, farklı iklim kuşaklarına ve zengin ürün çeşitliliğine sahip ülkeler açısından bu tartışmanın ayrı bir önemi var.

Türkiye’nin gıda güvenliği, yalnızca toplam üretim miktarını artırmakla sağlanamaz. Üretimin hangi havzalarda yoğunlaştığı, bu havzaların suya ne ölçüde bağımlı olduğu, kuraklık ve aşırı sıcaklıklardan nasıl etkilendiği, ürün deseninin iklim değişikliği karşısında ne kadar dayanıklı olduğu da belirleyicidir.

Bir bölgede yetiştirilen ürünün başka bir bölgede üretilebilmesi, coğrafi çeşitliliğin sunduğu önemli bir avantajdır. Ancak bu avantajın kullanılabilmesi için suyun, toprağın ve ekolojik sınırların dikkate alındığı bir tarımsal planlamaya ihtiyaç var. Her ürünün her yerde yetiştirilmesi mümkün olmadığı gibi, sırf ithalatı azaltmak amacıyla su kıtlığı yaşayan bölgelerde su yoğun ürünleri üretmeye çalışmak da uzun vadeli bir güvence sağlamaz.

Türkiye’nin temel gıda politikası bu nedenle üç soruya birlikte yanıt vermeli: Hangi ürünleri ülke içinde, hangi bölgelerde ve hangi ekolojik maliyetle üretebiliriz? Hangi ürünlerde üretim kapasitemizi geliştirmeliyiz? İklim kaynaklı kayıplar yaşandığında hangi ticaret ortakları, stoklar ve lojistik ağları aracılığıyla arz güvenliğini koruyabiliriz?

Burada yerel üretim, ithalat ve ihracat birbirinin alternatifi olarak değil, birbirini tamamlayan araçlar olarak ele alınmalı. Yerel üreticiyi güçlendirmek kadar, üretim kayıpları yaşandığında tüketicinin uygun fiyatlı gıdaya ulaşmasını sağlayacak mekanizmalar da kurulmalı.

Çünkü tarımsal üretimde başarı, yalnızca rekor hasat elde etmek değildir. Kötü hasat yıllarında da toplumun yeterli ve sağlıklı beslenmesini sağlayabilmektir.

Yeni Gıda Güvenliği Sloganı: Yerelde Üret, Dünyayla Paylaş

İklim değişikliği, tarımın en temel varsayımlarından birini sarsıyor: Bir ülkenin geçmişte ürettiği miktarı gelecekte de aynı koşullarda üretebileceği varsayımını.

Artık üretim planları yalnızca geçmiş yılların ortalamalarına göre yapılamaz. Kuraklık, aşırı sıcaklık, sel, don ve su kıtlığı gibi risklerin gelecekte nerede ve ne zaman ortaya çıkabileceği hesaba katılmalı. Üretim havzaları çeşitlendirilmeli, su ve toprak kaynakları korunmalı, yerel üreticinin dayanıklılığı artırılmalı ve gerektiğinde farklı coğrafyalardan gıda tedarikini mümkün kılacak bağlantılar güçlendirilmeli.

Yerel üretim, gıda sisteminin köküdür. Ancak köklerin güçlü olması, bütün ağacın her fırtınaya dayanacağı anlamına gelmez. Ağacın dalları, çevresindeki ekosistem ve toprağın sağlığı da önemlidir. Küresel gıda sistemi için de benzer bir dayanışma mimarisi gerekiyor.

Yerel üretim ve tüketim hareketinin gerçek değeri, dünyaya kapanmakta değil; üreticiyi, toprağı, suyu ve yerel ekonomiyi güçlendirmekte yatıyor. Küresel ticaretin değeri ise bu kapasiteyi tamamlayarak, üretimin yetersiz kaldığı yerlerde gıdaya erişim sağlayabilmesinde.

Velhasıl, iklim krizinin dünyasında gıda güvenliğini tek bir ülkenin sınırlarına, tek bir üretim havzasına veya tek bir tedarik zincirine emanet edemeyiz.

Yerel üretim bizi köklendirir, çeşitlendirilmiş tedarik bizi dayanıklı kılar. Gıda güvenliği ise ikisini birlikte yönetebilme becerisidir.

Belki de geleceğin gıda politikası için en doğru slogan şudur:

Yerelde üret, mevsiminde tüket, küresel ölçekte dayanış.