Yapay Zekâ Da Mı İklim İnkarcısı

Nerede yaşamalıyız? Hangi arabayı kullanmalıyız? Evimizi nasıl ısıtmalıyız? Akşam yemeğinde ne yemeliyiz? Bir zamanlar ailemizden, arkadaşlarımızdan, uzmanlardan ya da internetten yanıt aradığımız bu soruları artık yapay zekâ sohbet botlarına soruyoruz. Üstelik yalnızca ne satın alacağımıza değil, nasıl yaşayacağımıza, hangi kararın doğru olduğuna ve geleceğimizi nasıl şekillendireceğimize ilişkin öneriler de bekliyoruz.

Peki, hayatımızın giderek daha fazla alanına giren yapay zekâ bize gerçekten daha iyi bir gelecek mi öneriyor, yoksa geçmişin alışkanlıklarını daha akıllıca cümlelerle yeniden mi üretiyor?

İklim değişikliği üzerine yapılan yeni bir araştırma, bu soruyu ciddiye almamız gerektiğini gösteriyor. Araştırmacılar, farklı büyük dil modellerini binlerce senaryoda test etti. Sonuçlardan biri özellikle dikkat çekiciydi: Birbiriyle çatışan politika tercihleri karşısında yapay zekâ modelleri, yeni bir adım atılmasını önermek yerine mevcut durumu koruyan seçeneği ortalama 7,5 kat daha fazla tavsiye etti.

Bu bulgu, yapay zekânın iklim krizini doğrudan inkâr ettiği anlamına gelmiyor. Daha incelikli, ama belki de daha önemli bir soruna işaret ediyor: Yapay zekâ, iklim dostu değişimi destekleyen bilgiler sunsa bile, karar anında bizi alıştığımız düzenin dışına çıkarmakta yeterince cesur olmayabilir.

Görünmez Bir Engel: Statüko Yanlılığı

İnsan davranışlarını etkileyen güçlü psikolojik eğilimlerden biri, statüko yanlılığı. İnsanlar çoğu zaman mevcut durumlarını korumaya, bildikleri seçeneklere yönelmeye ve değişimin getirebileceği belirsizliklerden kaçınmaya eğilimlidir. Yeni bir eve taşınmak, otomobilini değiştirmek, beslenme alışkanlıklarını gözden geçirmek veya yıllardır kullanılan bir enerji sistemini terk etmek yalnızca ekonomik bir karar değildir. Alışkanlıkları, konforu, sosyal çevreyi ve risk algısını da içerir.

İklim krizi ise tam tersine, yerleşik alışkanlıkların ve üretim-tüketim sistemlerinin önemli ölçüde değişmesini gerektiriyor. Fosil yakıtlardan uzaklaşmak, enerji verimliliğini artırmak, ulaşım biçimlerini dönüştürmek ve gıda sistemlerinin çevresel etkilerini azaltmak, çoğu zaman bildiğimiz seçeneklerin dışına çıkmayı zorunlu kılıyor.

Kanada’daki Waterloo Üniversitesi’nden iklim eylemi araştırmacısı Seth Wynes ve çalışma arkadaşlarının bulguları, statüko yanlılığının yalnızca insanlara özgü bir karar örüntüsü olarak kalmayabileceğini düşündürüyor. İnsanların kararlarına yardımcı olması beklenen yapay zekâ sistemleri de benzer bir eğilim sergileyebiliyor.

Burada önemli bir ayrım var. Yapay zekânın insan gibi psikolojik bir önyargı yaşadığını söylemek doğru olmaz. Araştırmanın ortaya koyduğu şey, modellerin yanıtlarında mevcut durumu koruyan seçeneklere sistematik biçimde daha fazla yönelmesi. Bu örüntünün hangi eğitim verilerinden, model tasarımından veya yanıt üretme tercihlerinden kaynaklandığı ise ayrıca araştırılması gereken bir konu.

28 Bin Sorunun Gösterdiği: Değişim Yerine Alışkanlık

Araştırmacılar, en az altı farklı büyük dil modeline binlerce senaryo yönelterek günlük tüketici kararlarından kamu politikalarına kadar uzanan bir değerlendirme yaptı. Çalışmada toplam 7.548 sorgu ve 54.888 istem kullanıldı. Bu senaryoların bir bölümü yemek tarifleri, evlerin ısıtılması ve otomobil seçimi gibi gündelik kararlarla ilgiliydi. Diğer bölümü ise iklim hedeflerinin biyolojik çeşitlilik, hayvan refahı, tüketici özgürlüğü ve eşitlik gibi değerlerle çatışabildiği politika ikilemlerine odaklanıyordu.

Araştırmanın dikkat çekici yönlerinden biri, aynı ikilemin farklı biçimlerde sorulmasıydı. Örneğin bir senaryoda, nesli tehlike altındaki bir türe zarar verme ihtimaline rağmen emisyonları azaltacak yeni bir politikanın uygulanıp uygulanmaması soruldu. Diğerinde ise emisyonları azaltan ancak aynı türe zarar verebilen mevcut bir politikanın yürürlükten kaldırılıp kaldırılmaması gündeme getirildi.

Bu tür sorularda yalnızca kararın içeriği değil, mevcut durumun nasıl tanımlandığı da önemlidir. Bir seçenek alışılmış düzenin devamı, diğeri ise değişim olarak sunulduğunda tercihlerin yönü değişebilir. Araştırmacılar, modellerin mevcut durum iklim açısından olumlu ya da olumsuz olsa bile statükoyu koruma eğilimi gösterdiğini belirledi.

Bu sonuç, iklim politikalarının yalnızca doğru hedefleri belirlemekle başarıya ulaşamayacağını hatırlatıyor. İnsanların ve karar destek sistemlerinin değişime nasıl yaklaştığı da en az hedeflerin kendisi kadar önemli.

Akşam Yemeğinden Otomobile: Yapay Zekâ Ne Öneriyor?

Araştırma, gündelik yaşamla ilgili önerilerde de ilginç bir tablo ortaya koydu. Modellerin önerdiği tariflerin yüzde 36’sı vejetaryen, yüzde 4’ü vegan seçeneklerden oluşuyordu. Ev ısıtma sistemi önerilerinin ise yüzde 21’i ısı pompalarıydı. Oysa özellikle elektrik üretiminin ve kullanımının koşullarına bağlı olmakla birlikte, bitki ağırlıklı beslenme ve ısı pompaları birçok durumda emisyonları azaltmaya yardımcı olabiliyor.

Buradaki mesele, her tarifin vegan olması ya da herkese aynı ısıtma sisteminin önerilmesi değil. Asıl mesele, yapay zekânın iklim etkisini seçenekler arasında ne kadar görünür kıldığı ve daha düşük karbonlu alternatifleri hangi koşullarda gündeme getirdiği.

Otomobil tavsiyeleri ise daha da çarpıcıydı. Araştırmacılar, geçmişte elektrikli otomobil kullandığını söyleyen kişilere modellerin elektrikli otomobil tavsiye etme olasılığının dört kat daha yüksek olduğunu bildirdi. Elektrikli araçların yaygın olduğu bölgelerde yaşadığını belirten kullanıcılara da bu araçların daha fazla önerildiği görüldü.

İlk bakışta bu, kişiselleştirilmiş tavsiyenin doğal bir sonucu gibi görünebilir. Ancak önemli bir soru ortaya çıkıyor: Yapay zekâ, kullanıcının geçmiş tercihlerini anlayarak ona uygun bir öneri mi sunuyor, yoksa kullanıcının zaten benimsediği alışkanlıkları pekiştirerek yeni seçeneklere yönelmesini zorlaştırıyor mu?

Araştırmacıların değerlendirmesine göre modeller, insanları mevcut eğilimlerinin ötesinde daha iklim dostu seçimlere yöneltme konusunda yeterince güçlü görünmüyor. Elektrikli otomobillerin tavsiye edilme oranının, araştırmacıların karşılaştırdığı gerçek dünyadaki benimseme oranlarının altında kalması da bu soruyu önemli kılıyor. Bununla birlikte, gerçek dünyadaki benimseme oranı tek başına her kullanıcı için en uygun otomobilin hangisi olduğunu belirlemez. Fiyat, şarj altyapısı, kullanım mesafesi ve elektrik üretiminin karbon yoğunluğu gibi koşullar da hesaba katılmalıdır.

Yapay Zekâ Geçmişin Alışkanlıklarını Öğrenirse Gelecek Nasıl Değişir?

Büyük dil modelleri, insanların ürettiği metinlerden ve başka veri kaynaklarından örüntüler öğreniyor. Bu veriler geçmişin tüketim tercihlerini, toplumsal normlarını ve ekonomik düzenini de yansıtıyor. Eğer bir yaşam biçimi uzun yıllar boyunca yaygın olmuşsa, o yaşam biçimi hakkında çok sayıda içerik bulunması şaşırtıcı değil. Ancak geçmişte yaygın olan bir tercihin gelecekte de en iyi tercih olacağı sonucu buradan çıkarılamaz.

İklim politikası açısından risk tam da burada ortaya çıkıyor. Bugünün alışkanlıklarını öğrenen ve bu alışkanlıklara uygun yanıtlar üreten sistemler, yarının daha düşük karbonlu yaşam biçimlerini yeterince görünür kılamayabilir. İnsanlar yapay zekâya tekrar tekrar danıştıkça, bu tavsiyeler bireysel kararları etkileyebilir; bireysel kararların toplamı da zaman içinde tüketim kalıpları ve pazar talebi üzerinde rol oynayabilir.

Elbette bir sohbet botunun verdiği öneri, tek başına bir insanın otomobilini değiştirmesine veya beslenme alışkanlığını dönüştürmesine neden olmaz. Ancak yapay zekâ sistemlerinin milyonlarca insanın karar süreçlerine girdiği bir dünyada, küçük yönlendirmelerin birikimli etkisini göz ardı etmek de doğru değildir.

Üstelik konu yalnızca tüketicilerle sınırlı değil. Kamu yöneticileri, şirketler ve politika geliştiriciler de araştırma, değerlendirme ve karar hazırlığı için yapay zekâdan yararlanıyor. Bir model, mevcut politikayı korumayı sistematik biçimde daha güvenli veya daha makul gösterirse, gerekli dönüşümler daha baştan tartışma alanının dışına itilebilir.

Bu nedenle yapay zekânın iklim üzerindeki etkisini yalnızca veri merkezlerinin elektrik tüketimiyle ölçmek yeterli değil. Bu sistemlerin insanlara hangi yaşam biçimlerini önerdiğini, hangi seçenekleri görünür kıldığını ve kararların yönünü nasıl etkileyebildiğini de incelememiz gerekiyor.

Çözüm Yapay Zekâyı Değişime Zorlamak mı?

Araştırmacılar, statüko yanlılığının yapay zekâdan bütünüyle kaldırılmasını önermiyor. Çünkü mevcut durumu korumak bazı durumlarda gerçekten yararlı olabilir. Örneğin bir değişiklik biyolojik çeşitliliğe ciddi zarar verecekse, sırf yenilik olduğu için uygulanması doğru olmayabilir. Her yeni politika, her yeni teknoloji veya her yeni tüketim tercihi otomatik olarak daha sürdürülebilir değildir.

Sorun, değişimin her koşulda desteklenmesi değil; mevcut durumun yalnızca alışılmış olduğu için avantajlı kabul edilmesi.

Bu nedenle yapay zekâ geliştiricilerinin, iklimle ilgili karar senaryolarında modellerin farklı seçenekleri nasıl değerlendirdiğini sınaması gerekiyor. Bir model, yeni bir politikayı ve mevcut politikanın sürdürülmesini karşılaştırırken emisyon etkilerini, maliyetleri, toplumsal sonuçları, belirsizlikleri ve olası yan etkileri birlikte ele alabilmeli. Kullanıcının geçmiş tercihlerine uyum sağlarken onu yalnızca kendi alışkanlıklarının içine hapsetmemeli; alternatifleri de görünür kılmalı.

Yapay zekâdan tavsiye alan insanlar için de benzer bir sorumluluk var. Bir önerinin neden verildiğini sormak, farklı senaryoları karşılaştırmak ve özellikle iklim gibi uzun vadeli sonuçları olan konularda tek bir yanıtı nihai karar kabul etmemek gerekiyor.

Geleceğin Yapay Zekâsı Bizi Konfor Alanımızda mı Tutacak?

İklim krizi, insanlığın yalnızca teknolojik kapasitesini değil, değişime ne kadar hazır olduğunu da sınayan bir mesele. Daha verimli makineler, yenilenebilir enerji kaynakları ve düşük karbonlu ürünler tek başına yeterli değil. Bunların benimsenmesini sağlayacak kararlar, politikalar ve toplumsal alışkanlıklar da dönüşmek zorunda.

Yapay zekâ bu dönüşümün önemli bir yardımcısı olabilir. Bir evin enerji tüketimini azaltacak seçenekleri karşılaştırabilir, daha düşük emisyonlu ulaşım alternatiflerini gösterebilir, gıda israfını azaltmaya yardımcı olabilir ve kamu politikalarının olası sonuçlarını değerlendirebilir. Ancak aynı teknoloji, yalnızca geçmişte yaygın olan tercihleri yeniden üreterek değişimin önündeki görünmez bir engele de dönüşebilir.

Velhasıl, yapay zekânın başarısını yalnızca sorularımıza ne kadar hızlı ve ikna edici yanıt verdiğiyle ölçemeyiz. Bazen iyi bir tavsiye, bize zaten yapmak istediğimiz şeyi söylemek değildir. Bazen asıl değer, alıştığımız düzenin dışındaki seçenekleri fark etmemizi sağlamaktır.

İklim krizinin çözümü, geçmişin alışkanlıklarını daha akıllıca tekrar etmekten geçmiyor. Yapay zekânın da bu gerçeği öğrenmesi gerekiyor.