Kediler Kanserin Sırrını Çözmemize Yardımcı Olabilir mi?

Şimdi bilim insanları bu ortak hayatın kanser araştırmaları açısından önemli bir fırsat yaratabileceğini söylüyor.

Yaklaşık 500 evcil kedinin tümörleri üzerinde gerçekleştirilen geniş kapsamlı bir genetik araştırma, kedi kanserleri ile insan kanserleri arasında şaşırtıcı benzerlikler bulunduğunu ortaya koydu. Science dergisinde yayımlanan çalışma, yalnızca kedilerde kanserin nasıl geliştiğini anlamak açısından değil, insan kanserinin biyolojisini ve gelecekte geliştirilebilecek tedavileri açısından da dikkat çekici ipuçları taşıyor.

Asıl hikâye ise kedilerin kanser olabilmesinden çok daha büyük.

Çünkü kanser tek bir hastalık değil. Hücrelerin büyümesini, bölünmesini, hasarlı hücrelerin ortadan kaldırılmasını ve dokuların düzenini kontrol eden sistemlerde meydana gelen çok sayıda genetik bozukluğun sonucunda ortaya çıkan karmaşık bir hastalıklar bütünü. Bir hücre, normalde sahip olduğu “dur” komutunu kaybettiğinde çoğalmaya başlıyor. Bazı genetik değişiklikler de bu kontrolsüz büyümeyi destekliyor.

Bilim insanları şimdi bu değişikliklerin kedilerde nasıl gerçekleştiğini daha ayrıntılı biçimde görebiliyor.

Beş ülkeden yaklaşık 500 evcil kedinin tümör dokularını inceleyen araştırmacılar, kedi kanserlerinde rol oynayan pek çok genin insan ve köpek kanserlerinde de karşımıza çıktığını belirledi. Yani türler farklı olsa da kanser hücresinin kullandığı bazı biyolojik yollar şaşırtıcı ölçüde benzer olabilir.

Bu benzerliğin çarpıcı örneklerinden biri meme tümörlerinde görüldü.

Kedilerde meme tümörlerinde en sık karşılaşılan genetik değişikliklerden biri FBXW7 genindeki mutasyondu. İncelenen tümörlerin yarısından fazlasında bu gende değişiklik bulundu. FBXW7 normal koşullarda hücre büyümesi ve bölünmesinde rol alan bazı proteinlerin kontrol edilmesine yardımcı oluyor. Gen bozulduğunda ise hücrelerin büyümesini destekleyen bazı proteinler gerektiği gibi kontrol edilemeyebiliyor.

İnsan meme kanserinde de FBXW7 mutasyonlarının daha kötü sonuçlarla ilişkilendirildiği biliniyor.

İşte bilim insanlarının dikkatini çeken nokta tam olarak burada: Aynı gen, farklı bir türde, benzer bir kanser davranışının parçası olabilir.

Üstelik benzerlik yalnızca meme kanseriyle sınırlı değil. Kanı, kemikleri, akciğerleri, cildi, sindirim sistemini ve merkezi sinir sistemini etkileyen çeşitli kanserlerde de kediler ile insanlar arasında ortak genetik değişiklikler bulundu.

Bu durum bizi kanser araştırmalarında uzun süredir konuşulan başka bir kavrama götürüyor: Çevre.

Kediler laboratuvar hayvanları gibi steril ve yapay bir ortamda yaşamıyor. Tam tersine, evimizin içinde yaşıyorlar. Bizim kullandığımız temizlik ürünleriyle, ev içindeki kimyasallarla, hava kirliliğiyle, bazı durumlarda sigara dumanıyla aynı çevrede bulunuyorlar. Dolayısıyla kedilerde doğal olarak ortaya çıkan kanserleri incelemek, genetik yatkınlık ile çevresel koşulların kanser oluşumunda nasıl birbirine bağlandığını anlamak için farklı bir pencere açabilir.

Belki de evcil hayvanların kanser araştırmalarındaki önemi biraz da burada yatıyor.

Laboratuvar ortamında belirli koşullara maruz bırakılan deney hayvanlarından farklı olarak evcil hayvanlar gerçek hayatın içinde yaşıyor. İnsanlarla aynı evleri, şehirleri ve çevresel koşulların bir bölümünü paylaşıyorlar. Yaşlanıyorlar, hastalanıyorlar ve doğal olarak tümör geliştirebiliyorlar.

Bu nedenle bir kedinin tümörü yalnızca veteriner hekimin çözmeye çalıştığı bir hastalık olmayabilir. Aynı zamanda insan kanserinin biyolojisini anlamaya çalışan bilim insanları için de önemli bir veri taşıyabilir.

Araştırmanın tedavi açısından daha da ilginç bir tarafı var.

Bilim insanları bazı kemoterapi ilaçlarının, belirli genetik değişiklikleri taşıyan kedi meme tümörü örneklerinde daha etkili olduğunu gözlemledi. Henüz bu sonuç, söz konusu ilaçların canlı kedilerde veya insanlarda aynı sonucu vereceği anlamına gelmiyor. Ancak önemli bir kapıyı aralıyor: Kanseri yalnızca bulunduğu organa göre değil, tümörün genetik kimliğine göre tedavi etmek.

İşte bunun adı hassas onkoloji.

Geleneksel yaklaşımda meme kanseri, akciğer kanseri ya da başka bir kanser türü için genel tedavi protokolleri uygulanabiliyor. Hassas onkolojide ise tümörün genetik yapısına bakılıyor. Çünkü aynı organda ortaya çıkan iki tümör, moleküler düzeyde birbirinden çok farklı olabilir. Bir ilaca yanıt veren tümör, başka bir genetik yapıya sahip olduğu için diğerine yanıt vermeyebilir.

Geleceğin kanser tedavisi belki de “Bu hangi organın kanseri?” sorusundan çok, “Bu tümörün genetik kimliği ne?” sorusuyla başlayacak.

Kediler bu geleceğin küçük ama önemli araştırma ortaklarından biri olabilir.

Üstelik araştırmacıların kullandığı yöntem de dikkat çekici. Bilim insanları yalnızca yeni örnekler toplamak için hayvanları bir araştırmanın parçası haline getirmek yerine, veteriner hekimlerin teşhis amacıyla daha önce elde ettiği tümör dokularından yararlandı. Böylece doğal olarak ortaya çıkan kanserleri büyük bir veri seti üzerinden inceleme fırsatı buldular.

Bu çalışma aynı zamanda “Tek Tıp” yaklaşımının neden giderek önem kazandığını da gösteriyor.

İnsan sağlığı ile hayvan sağlığını birbirinden tamamen ayrı iki dünya olarak görmek yerine, aralarındaki biyolojik ve çevresel bağlantıları birlikte düşünmek gerekiyor. Veteriner hekimlikte ortaya çıkan bir bilgi insan tıbbına, insan tıbbındaki bir keşif de hayvan sağlığına katkı sağlayabiliyor.

Aslında doğa bize uzun zamandır aynı şeyi söylüyor: Hastalıkların sınırları türler kadar keskin değil.

Kedi ile insan farklı canlılar. Ancak aynı çevreyi paylaşabiliyor, benzer biyolojik mekanizmalar kullanabiliyor ve bazı hastalıkların altında benzer genetik yollar bulunabiliyor.

Bu nedenle kediler insan kanserini “tedavi edecek” demek için henüz çok erken. Araştırmanın böyle bir sonucu yok. Ancak kedilerin kanser araştırmalarında bize yeni sorular sordurabileceğini söylemek için güçlü bir nedenimiz var.

Belki de gelecekte bir kedinin tümöründen elde edilen genetik bilgi, bir veteriner hekimin tedavi kararını değiştirecek. Aynı bilgi, yıllar sonra insan kanserinde kullanılabilecek yeni bir ilacın geliştirilmesine katkı sağlayacak.

Bilimin en güzel tarafı da burada.

Bazen büyük bir keşif, laboratuvarın içinde değil, hayatın tam ortasında karşımıza çıkar. Bir evin salonunda sessizce uyuyan bir kedinin bedeninde başlayan soru, bir gün insanlığın en büyük sağlık sorunlarından birinin çözümüne uzanabilir.

Velhasıl; kediler belki kanserin ilacını taşımıyor. Ama kanserin nasıl düşündüğünü anlamamız için bize yeni bir pencere açıyorlar. Geleceğin tıbbında insanı anlamanın yolu, belki de yalnızca insana bakmaktan değil; insanla aynı dünyayı paylaşan canlılara dikkatle bakmaktan geçecek.