Algoritmaların İştahı Küçük Çiftçileri Oyunun Dışına Mı İtiyor?

Tarım teknolojisi şirketleri, küresel danışmanlık firmaları ve çok uluslu tarım devleri aynı cümleyi kuruyor:

“Geleceğin tarımı akıllı tarım olacak.”

Peki kimin için?

Gerçekten çiftçi için mi?

Yoksa yeni çağın görünmez toprak sahipleri için mi?

Yıllar önce IPES-Food’un yayımladığı ve Mine Ataman’ın “Algoritmaların İştahı” başlığıyla ele aldığı rapor önemli bir uyarıda bulunuyordu. Amazon, Microsoft, Google, Alibaba gibi teknoloji devleri ile büyük tarım şirketleri arasında kurulan yeni ittifaklar, tarımı veri merkezli, algoritmalar tarafından yönetilen bir sisteme dönüştürüyor.

Artık hangi tohumu ekeceğiniz, ne zaman sulayacağınız, hangi ilacı kullanacağınız, hangi ürünün daha kârlı olduğu giderek daha fazla ekranlardan okunuyor.

Sorun şu ki, ekranların sahibi çiftçiler değil.

IPES-Food uzmanlarına göre tarım, çiftçileri güçlendiren bir dijital dönüşüm yaşamıyor. Aksine, veri üzerinden yeni bir bağımlılık düzeni kuruluyor. Algoritmaların nasıl çalıştığı bilinmiyor, veriler şirketlerin elinde toplanıyor ve karar mekanizmaları giderek merkezileşiyor.

Belki de insanlık ilk kez toprağın değil, verinin kolonileştirilmesini yaşıyor.

Üstelik bu dönüşüm eşit başlamıyor.

ABD’de mısır verimi hektar başına 10 tonu aşarken, Sahra Altı Afrika’nın birçok bölgesinde verim 2-3 ton civarında kalıyor. Gelişmiş ülkelerde sensörler, dronlar, yapay zekâ destekli sulama sistemleri, tarımsal görüntüleme teknolojileri ve hassas tarım uygulamaları hızla yaygınlaşırken, gelişmekte olan ülkelerde üretimin yüzde 80’ini gerçekleştiren küçük çiftçiler aynı yarışa çok daha sınırlı imkânlarla giriyor.

Yakın zamanda yayımlanan akademik araştırmalar yapay zekânın verimlilik, su tasarrufu ve iklim dayanıklılığı açısından büyük fırsatlar sunduğunu ortaya koyuyor. Ancak aynı çalışmalar başka bir gerçeği de gösteriyor.

Elektrik yoksa…

İnternet yoksa…

Dijital okuryazarlık yoksa…

Finansman yoksa…

Yapay zekâ eşitsizlikleri azaltmıyor.

Derinleştiriyor.

Asıl soru şu:

Bu yalnızca doğal bir teknolojik dönüşüm mü?

Yoksa küçük çiftçileri yavaş yavaş oyunun dışına iten yeni bir eleme mekanizması mı kuruluyor?

Çünkü bugün tarım fuarlarında, konferanslarda ve yatırım sunumlarında aynı kavramlar dolaşıyor:

Hassas tarım.

Akıllı tarım.

Uydu görüntüleri.

Karar destek sistemleri.

Coğrafi bilgi sistemleri.

Dronlar.

Dijital ikizler.

Değişken oranlı gübreleme.

Tarımsal görüntüleme.

Ama pek az kişi şu soruyu soruyor:

Bunları satın alacak parası olmayan çiftçi ne yapacak?

Bir traktör kredisi bulmakta zorlanan üretici, binlerce dolarlık sensörlere, abonelik sistemlerine, veri platformlarına ve yapay zekâ destekli yazılımlara nasıl erişecek?

Belki de tarımda yaşanan dönüşüm teknolojik değil, sınıfsal bir dönüşümdür.

Belki mesele verimlilik değildir.

Mesele, kimin üretmeye devam edeceğine karar verilmesidir.

Afrika’daki birçok araştırma Batı’da geliştirilen yapay zekâ modellerinin yerel koşullarda çoğu zaman yanlış sonuçlar verdiğini gösteriyor. ABD veya Hollanda’daki büyük ve tek tip üretim sistemleri için eğitilen algoritmalar, Mozambik’teki veya Etiyopya’daki küçük ve karma üretim yapan çiftçiler için güvenilir öneriler sunamıyor.

Çünkü algoritmalar toprağı tanıyor olabilir.

Ama çiftçiyi tanımıyor.

Belki de en büyük risk burada.

Dededen gelen bilgi, yerel deneyim, sezgiler ve geleneksel tarım bilgisi giderek değersizleşiyor.

Çiftçi üretici olmaktan çıkıp algoritmaların uygulayıcısına dönüşüyor.

Tarımın Uber modeli kuruluyor.

Veri başka yerde.

Karar başka yerde.

Kazanç başka yerde.

Risk ise çiftçinin üzerinde.

Küresel şirketler sürekli daha fazla dijitalleşmeyi, daha fazla veri kullanımını ve daha fazla otomasyonu teşvik ediyor.

Peki yarının tarımında küçük üreticiler için gerçekten yer var mı?

Yoksa sistem, küçük çiftçileri yavaş yavaş üretimin dışına mı itiyor?

Çünkü tarih bize gösteriyor ki teknolojik devrimler herkesi aynı anda büyütmez.

Bazılarını büyütür.

Bazılarını ise görünmez hale getirir.

Oysa başka bir yol da mümkün.

Yapay zekâ birkaç küresel şirketin tekelinde olmak zorunda değil.

Kooperatifler aracılığıyla ortak veri platformları kurulabilir.

Kamu destekli açık kaynaklı yapay zekâ sistemleri geliştirilebilir.

Çiftçilerin verileri şirketlerin değil, çiftçilerin mülkiyetinde kalabilir.

Teknoloji birkaç şirketi değil, milyonlarca üreticiyi güçlendirebilir.

Çünkü mesele yapay zekâya karşı olmak değil.

Asıl mesele yapay zekânın kimin hizmetinde olacağıdır.

yüzyılda tarım savaşları belki de su veya toprak için değil, veri için verilecek.

Bir zamanlar “Toprak işleyenin, su kullananın” deniliyordu.

Yakında yeni slogan şu olabilir:

“Veri kiminse, tarım da onun.”

Ve belki de insanlığın önündeki en büyük soru budur:

Akıllı tarım gerçekten çiftçiyi mi büyütecek?

Yoksa algoritmaların iştahı büyürken, küçük çiftçiler sessizce tarihin dışına mı itilecek?